De eerste laatkomer melde zich na 25 minuten. Een jongen die op de eerste dag nogal uitgebreid en geanimeerd kon vertellen over zijn justitieel verleden. Vijf minuten later de 2e laatkomer. Beide hadden naast een goed verhaal en bewijslast, niets bij zich. Ondertussen liep het telefoongebruik bij de aanwezige deelnemers uit de klauwen…de leermomenten stapelden zich op…langzaam verloor ik de grip op de groep én . op mijzelf.
Vanaf de eerste laatkomer kwam de onrust in mijn lijf. Ik merkte dat ik dat ik het contact met mijn benen aan het verliezen was. De spanning werd meer en meer voelbaar in m’n borst. Mijn hoofd werd blurry en ik kon niet meer helder denken. Ik voelde de ogen van de kwaliteitsobservator op naast me. De kritische stem die ik dagelijks bij me draag, maakte dankbaar gebruik van de situatie. Mijn brein ging op slot. Ik kon niet meer bij m’n creatieve en cognitieve vermogens. Er ontstond letterlijk een tunnelvisie en de automatische piloot nam het van me over. In een dissociatieve toestand overleefde ik de training.
Ik deel dit verhaal omdat je het misschien herkent. Als je met mensen werken is de kans groot dat je geraakt word. Sterker nog, het is opvallend als het niet gebeurt. Het is menselijk en er is niets mis mee. Het is interessant en het zegt iets over jou. Zo kan er een hele wereld schuilgaan achter de cynische grap, de opmerking “het boeit me niets”, het vlijmscherpe oordeel of het goedbedoelde schouderklopje.
In deze blog wil ik verkennen wat er mogelijk gebeurde in mijn situatie.
Het komt veel voor dat we de werkelijke aard van onze emotionele reactie niet door hebben. Irritatie en angst zijn misschien wel duidelijk. Maar andere reacties zoals te hard je best gaan doen, een gespannen lijf, telkens in je hoofd schieten. Het zijn voorbeelden van defensieve reacties die onbewuster plaatvinden. En laat ik helder zijn: dat is geen probleem natuurlijk. Al heeft het natuurlijk ook een prijs als je met mensen werkt. En wat kun je hier nu als professional mee?
Een heel groot deel van ons gedrag is onbewust
In iedere communicatietraining komt het terug. Namelijk dat naar schatting 90% van het gedrag dat we vertonen onbewust is. Onbewust gedrag én geen bewustzijn op hetgeen ons stuurt. Als je dat volledig erkent is het best een stevige stelling. In ons gedrag worden we onbewust gestuurd door onze (veelal) onbewuste imprint of filter. De imprint is de manier waarop we gewired zijn. Ons brein, zenuwgestel, lichaam etc. Ontstaan door alle ervaringen die we gehad of juist niet gehad hebben. Dit unieke persoonlijke filter is bepalend hoe we de wereld waarnemen.
Zo ervaarde ik in mijn moment sterke fysieke reacties gevolgd door een meer dissociatieve staat. Deze sensaties, net als emoties, die ik ervaarde zijn niets anders dan reacties op verdrongen onbewuste delen in ons. Emoties zijn dus gekoppeld aan onze imprint en dienen als verdediging. Als defensiemechanisme.
We projecteren
Zoals Carl Jung zei: projectie verandert de omgeving in het eigen onbekende gezicht. Wat in feite betekent dat als je projecteert je de ander (of anderen of objecten, het kan van alles zijn) niet in werkelijkheid ziet. Je ziet iets wat jijzelf er onbewust inlegt. En daar reageer je dan op. Het ingewikkelde is dat je het meestal niet doorhebt dat je projecteert. Voor jezelf is het namelijk overduidelijk dat wat je waarneemt, ook daadwerkelijk klopt.
Er is een gouden regel die je kunt onthouden: hoe groter de emotionele reactie des groter de projectie.
Binnen de psychologie wordt het projectiemechanisme vaak beschreven als een onbewuste verdediging die mensen gebruiken om hun eigen ongewenste gevoelens, gedachten of eigenschappen buiten zichzelf te plaatsen.
Des te heftiger de projectie, des te slechter je de situatie kunt beoordelen.
We symboliseren
Als we symboliseren wil dat zeggen dat we getriggerd worden door iets of iemand buiten ons. Datgene wat ons raakt, heeft onbewuste overeenkomsten met datgene wat in ons onbewust en verdrongen is. Zodra we geraakt worden, komt er een defensiemechanisme op. Dit gebeurd in zo’n grote snelheid dat we dit meestal niet doorhebben. Het defensiemechanisme heeft als doel te voorkomen dat we geraakt worden en pijn voelen (die onbewust en verdrongen is). Het defensieve gedrag bestaat meestal uit een vorm van angst, vermijding, valse hoop, irritatie of zelfverwijt. Naast dit specifieke gedragsmatige component bestaat het mede uit emoties en fysiek reacties. De identificatie met deze mechanismes is vaak groot. Wat eigenlijk wil zeggen dat je geloofd in dat wat je voelt echt veroorzaakt wordt door iets buiten jou. Terwijl de trigger buiten je er alleen ervoor zorgt dat het gevoel wat je bij je draagt naar boven komt.
Zo was de laatkomer, die zo uitgebreid in mijn ogen trots kon vertellen over zijn justitieel verleden, voor mij de trigger. In dit geval zorgde het bij mij voor spanning… achteraf bezien was het niet de jongen, maar de ogen die toekeken het meest symbolisch. Ik werd uitgedaagd stevig te staan in mijn rol in de bewaker van de regels. Om zichtbaar te zijn in mijn autoriteit.
Een rol bekleden in opdracht van een instantie met een bestuursrechtelijke verantwoordelijkheid. Op deze plek als trainer, binnen het gedwongen kader, heb ik per definitie te maken met overdracht. Want de deelnemers projecteren hun eigen ervaringen vanuit het verleden op mij. We zijn allemaal geneigd de interactiepatronen te herhalen zoals er door hiërarchische figuren met hen om is gegaan.
Overdracht en tegenoverdracht
In de overdracht voel je vaak een sterk appel tot bepaald gedrag. Het voelt niet echt meer als jezelf. Ook is de relatie dan gevoelsmatig niet meer in verhouding en komt vaak in een variatie van bevriezen, de strijd aan gaan of vluchten terecht.
Ieder mens heeft onbewuste thema’s. De instinctieve bewegingen die daarmee gepaard gaan worden direct opgeroepen en zijn er voordat je het weet. Het eerste is de beweging om weg te gaan bij het thema dat getriggerd wordt. De vraag is niet of je vertrekt, maar hoe je vertrekt. En: alles waar je van weggaat leef je onbewust.
In mijn geval, ik heb de neiging te schikken. Want als ik mijn stem laat gelden gaan mensen weg. En mijn onbewuste imprint wil dit natuurlijk ten aller tijden voorkomen. Want alleen achterblijven was geen optie.
Wat is jouw favoriete manier van vertrekken?
De taal van het onbewuste leren verstaan.
Deze hierboven genoemde mechanismes hebben een diepgaande invloed op hoe we onszelf en de wereld om ons heen waarnemen. Het beïnvloedt uiteindelijk de kwaliteit van onze relaties, gezondheid en ons algehele welzijn. Vanwege de grote invloed op bijvoorbeeld de relatie met cursisten kan het erg helpen je zelfbewustzijn hierop te vergroten. Dus om bewuster te worden van hoe de thema’s bij jouw werken
Wanneer we ons bewust worden van het projectiemechanisme, kunnen we beginnen te herkennen wanneer we andere mensen beschuldigen van eigenschappen die we in onszelf niet willen zien. Door deze projecties te herkennen, kunnen we de verantwoordelijkheid nemen voor onze eigen gevoelens en gedrag, in plaats van ze buiten onszelf te leggen.
Je kunt met dit onderzoek beginnen door bij jezelf te gaan herkennen waar je positief of negatief op aanslaat. Als je daarop gaat letten gaat het onbewuste zich aan je tonen. Naar aanleiding van je reacties kun je gaan kijken welk beeld heeft het opgeroepen bij je. Want het onbewuste toont zich o.a via beelden, gevoelens, fysieke sensaties, dromen. In jezelf kijken en voelen waar de geraaktheid werkelijk over gaat is een hele directe manier om tot zelfonderzoek te komen. Voelen wat er in je lichaam gebeurt is hierbij een belangrijke informatiebron.
Wat het onderzoek je oplevert
Waarom zou ik dit doen? Is het nodig om anderen zien zoals ze werkelijk zijn, zonder onze interne thema’s op hen te projecteren? Mijn antwoord is ja!
We worden meer in staat om relaties te aangaan die gebaseerd zijn op een eerlijkere en meer authentieke interactie. Dit betekent niet dat we geen kritiek meer kunnen hebben of dat we geen grenzen mogen stellen, maar het betekent wel dat we deze handelingen vanuit een positie van helderheid en zelfkennis uitvoeren. In plaats van vanuit een plaats van onbewuste projectie. Wanneer we meer zelfbewust zijn, kunnen we beter begrijpen waarom we bepaalde emoties ervaren en hoe deze ons gedrag sturen. Dit brengt je keuzevrijheid in gedrag en emoties, waardoor je vrijer wordt in je handelen en kun je de mens tegenover je zien voor wij hij of zij werkelijk is.